Geschiedenis van De Halve Maen

Schip vol verhalen

Er zijn schepen die de loop van de geschiedenis hebben veranderd. De Halve Maen is daar één van. Het VOC-schip dankt zijn bekendheid aan de ontdekkingsreis die de Engelse kapitein Henry Hudson er in 1609 mee ondernam naar de Oostkust van Noord-Amerika. Deze reis gaf de aanzet tot de stichting van de kolonie Nieuw-Nederland en de nederzetting Nieuw-Amsterdam, het huidige New York.

Er valt echter nog veel meer over de Halve Maen te vertellen. Het is zonder overdrijven een schip vol verhalen.

De Halve Maen vóór 1609

Waar en wanneer de Halve Maen is gebouwd, is niet bekend. Vermoedelijk is het schip in 1606 van stapel gelopen.

Sonttol

In de archieven is de Halve Maen pas in 1609 voor het eerst met naam en toenaam terug te vinden: in een ‘schepenkennisverklaring’ wordt gemeld dat het schip de Halve Maen wordt overgedragen aan de VOC. Daarin staat dat voor de overdracht Maarten Pietersz de laatste schipper op de Halve Maen was.
Die Maarten Pietersz was actief in de handel met de landen rond de Oostzee. Dat weten we omdat hij in de Sonttolregisters genoemd wordt: heen door de Sont (langs Slot Kronborg) begin april 1608 en terug op 2 mei van dat jaar. De scheepsnaam wordt in de Sonttolregisters niet genoemd, maar uitgaande van de ‘schepenkennisverklaring’ zal dat met de Halve Maen geweest zijn.

Zout

Een jaar later duikt de Halve Maen op in Porto, Portugal.
Dat doet vermoeden dat het schip actief is in de zogenaamde hout-voor-zout handel, waarbij producten als hout en graan uit landen langs de Oostzee naar landen als Spanje en Portugal werden gebracht en typisch Zuid-Europese producten als wijn en zout naar de Baltische landen.

Schellinkhout

De vroegst bekende schipper op de Halve Maen is Maarten Pietersz uit Schellinkhout, een bekend schippersdorp dicht bij Hoorn. Zijn naam komt voor in de verkoopakte die in februari 1609 wordt opgemaakt wanneer de eigenaar, de gefortuneerde koopman Jan Jansz van Helmont het jacht de Halve Maen aan de VOC-Kamer Amsterdam verkoopt.

Henry Hudson

De VOC-Kamer Amsterdam huurt de Engelse kapitein Henry Hudson in voor een expeditie naar de Noordelijke IJszeeën. De reis is een zet in een internationaal schaakspel rond het vinden van alternatieve routes naar de rijkdommen van Azië. Het is de VOC er veel aan gelegen om eventuele andere vaarroutes dan die rond Kaap de Goede Hoop en Straat Magelhaen waarop de compagnie octrooi heeft, te vinden voordat de concurrentie hier in slaagt.
Hudson krijgt de opdracht de mogelijkheden van een Noordoostelijke doorvaart, ‘Om de Noord’, dus boven Rusland langs, te verkennen. Hij kent deze wateren goed omdat hij voor de Engelse Muscovy Company diverse reizen naar de Witte Zee ondernam.

New Foundland

Na een tussenstop op de Faroer eilanden komt de Halve Maen in juni 1609 bij de kust van New Foundland aan. Het doel van deze oversteek is duidelijk. Hudson wil op zoek naar de mogelijkheden van een Noordwestelijke doorvaart naar Azië. Dwars door het Noord-Amerikaanse continent. Volgens Hudson’s Engelse bronnen moet zo’n doorvaart dankzij een aaneenschakeling van rivieren en grote meren mogelijk zijn.

Hudsonrivier

Na een zoektocht van enkele maanden langs de Oostkust van Amerika ontdekt Henry Hudson begin september 1609 de brede monding van de later naar hem genoemde Hudsonrivier. De spanning aan boord neemt toe. Dit zou wel eens het begin van de felbegeerde doorvaart kunnen zijn.
Hudson zeilt de Halve Maen stroomopwaarts.

Bevervellen

Tijdens hun verkenning van de rivier heeft de bemanning van de Halve Maen diverse ontmoetingen met de Indiaanse bevolking, die vooral uit zijn op handel drijven. Ze zijn vooral geïnteresseerd in voorwerpen van metaal en kralen. In ruil daarvoor bieden zij dierhuiden aan, hoofdzakelijk bevervellen.
Een enkele maal komt het door onbegrip tot vijandigheden. In het journaal dat de Derde Waak Robert Juet van Limehouse tijdens de reis bijhoudt, worden de schermutselingen beeldend beschreven.

Albany

Wanneer de Halve Maen tweehonderd kilometer stroom opwaarts is, ongeveer ter hoogte van het huidige Albany, dringt bij Henry Hudson het besef door dat dit de gedroomde doorsteek naar de Stille Oceaan niet kan zijn. De rivier wordt steeds smaller en ondieper.
Begin oktober 1609 aanvaardt hij onverrichter zake de terugreis.

Dartmouth

De Halve Maen keert niet direct terug naar Holland. Het schip vaart naar het Engelse Dartmouth, waar Henry Hudson van boord stapt. De burgemeester van Dartmouth stuurt terstond een koerier naar Londen met het bericht dat er een Nederlands VOC-schip in de haven ligt met een Engelse kapitein die net terug is van een ontdekkingsreis uit Amerika. Het duurt dan ook niet lang of de Halve Maen wordt aan de ketting gelegd en alle scheepspapieren worden ingenomen.

Canada

Nog geen vijf maanden na zijn reis met de Halve Maen onderneemt Henry Hudson een nieuwe expeditie naar Noord-Amerika om de Noordwestelijke doorvaart te vinden. Gefinancierd door Engelse investeerders. Ditmaal zoekt hij de doorvaart noordelijker, in het huidige Canada. Het wordt zijn dood. Een muitende bemanning zet hem, zijn zoon John en enkele vertrouwelingen in een sloep overboord, in de ijskoude wateren van de Hudson Baai.
De Halve Maen keert ondertussen terug naar Nederland.

Java

De Halve Maen wordt opnieuw door de VOC ingezet. Ditmaal in Azië onder schipper Melis Andriesz.
In mei 1611 vertrekt het jacht samen met de retourschepen de Banda en de Bantam onder commando van Laurens Reaal voor een reis, die het schip via Madagascar en Mauritius uiteindelijk naar Java voert.

Solor

De Halve Maen belegert samen met de schepen Ter Veere, Patani en Zeeland het Portugese Fort Henrique op het eiland Solor, een belangrijk knooppunt tussen de Malakka en de specerij-eilanden in de Molukken.

Jacatra

Eind 1618 vindt voor de Javaanse kust een treffen plaats tussen Engelse en Nederlandse schepen. De Engelsen willen met de vernietiging van het door Jan Pietersz Coen gestichte fort bij de havenstad Jacatra voorkomen dat de Nederlanders een belangrijk bruggenhoofd in de Indische Archipel krijgen. In de zeeslag, die onbeslist eindigt, wordt de Halve Maen in brand geschoten en vergaat.

Amsterdam

Begin 1909 wordt op de Rijksmarinewerf in Amsterdam onder leiding van scheepsarchitect C.L. Loder en ingenieur E.J. Benthem begonnen met de bouw van een replica van de Halve Maen.
Het schip is een cadeau van de Nederlandse bevolking aan de stad New York die dat jaar het driehonderd-jarig jubileum van de reis van Henry Hudson viert.
In de zomer van 1909 wordt de replica aan boord van het vrachtschip SS Soestdijk van de Holland-Amerika Lijn naar New York gebracht, waar het veel bekijks trekt.

Manhattan

In september en oktober 1909 is de replica van de Halve Maen het trotse middelpunt van de Hudson-Fulton Celebration. Het schip voert voor Manhattan een vlootschouw aan. De hele stad New York is feestelijk verlicht en er is een grote optocht met praalwagens, waarmee wordt stil gestaan bij het driehonderd-jarig jubileum van de reis van Henry Hudson en de honderdste verjaardag van de eerste succesvolle vaartocht van de door Robert Fulton ontwikkelde raderboot.

Brand

Na jaren in de New Yorkse wateren te hebben rondgevaren, gaat de replica van de Halve Maen in 1934 verloren door brand.

Barneveld

Op 23 juli 1988 wordt op de Snow Dock werf in Albany, de hoofdstad van de staat New York, de kiel gelegd voor een nieuwe, tweede replica van het VOC-jacht de Halve Maen. De initiatiefnemer van het project is dr. Andrew Hendricks. Zijn voorouders wagen in 1659 vanuit Barneveld de oversteek naar de Nieuwe Wereld. Hendricks wil met de bouw van de Halve Maen de aandacht vestigen op de zijn inzien wat ondergesneeuwde bijdrage van de Nederlandse kolonisten aan de geschiedenis van de Verenigde Staten.
De Halve Maen wordt gebouwd onder leiding van de ervaren scheepsarchitect Nick Benton, na uitgebreid onderzoek in zeventiende-eeuwse bronnen en grondige studie van de replica uit 1909.

Dukaat

Op 10 juni 1989 wordt de Halve Maen feestelijk gedoopt en te water gelaten. Op 6 september legt de Nederlandse consul Jan Hesseling een speciaal voor de gelegenheid geslagen dukaat onder de drie masten van het schip, waarvan de grote mast met z’n 24 meter de hoogste is.
Vanwege een vroeg invallende winter duurt het nog enkele maanden voordat het schip in het voorjaar van 1990 aan zijn ‘maidenvoyage’ kan beginnen.

New Netherland

Tijdens de bouw van de Halve Maen wordt een organisatie opgezet, het New Netherland Museum, dat het jacht gaat exploiteren. Het schip vaart van haven naar haven, Van de Great Lakes tot Nova Scotia in Canada en van Albany tot Chespeak Bay draagt het New Netherland Museum daarmee het verhaal uit van het Nederlandse bijdrage aan de Amerikaanse geschiedenis en de ontmoeting tussen de Hollanders en de ‘native Americans’.
Miljoenen Amerikanen hebben de Halve Maen sindsdien zien varen. Honderdduizenden zijn aan boord geweest, waaronder vele scholieren uit de VS en Nederland die op het schip hun eigen onvergetelijke ‘voyage of discovery’ meemaken.

Twin Towers

Op 11 september 2001 vaart de Halve Maen ter hoogte van Manhattan wanneer zich twee vliegtuigen in de Twin Towers boren.

Alexander en Maxima

In september 2009 is de Halve Maen het trotse middelpunt van de viering van de Henry Hudson 400 Celebration in New York, waar het een vlootschouw aanvoert van Nederlandse klassieke schepen, waaronder verschillende platbodems. Dan nog kroonprins Willem Alexander en kroonprinses Maxima brengen een bezoek aan de Halve Maen.

Trans-Atlantisch

Er worden door het New Netherland Museum plannen gemaakt voor een nieuwe uitdaging voor het schip. Een trans-Atlantische missie, naar Nederland. Terug naar het land waar de geschiedenis van de oorspronkelijke Halve Maen begon. Het New Netherland Museum vindt in de stad Hoorn, in het bijzonder in het Westfries Museum, een partner die deze uitdaging aan wil gaan. Op 16 december 2014 besluit de gemeenteraad van Hoorn de Halve Maen op basis van een bruikleenovereenkomst voor een periode van minimaal vijf jaar naar de prachtige VOC-stad te halen.

-13

De Halve Maen vaart door een ijzige Hudson rivier van de winterberging in Verplanck naar Boston. Met temperaturen van -13 graden lijkt het wel of de Halve Maen terug is bij Nova Zembla

Traveller

De Halve Maen wordt in de haven van Newport aan boord van de MS Traveller gehesen voor een reis van drie weken naar Nederland

IJmuiden

De Halve Maen arriveert in de haven van IJmuiden.